การสื่อสารระหว่างวัฒนธรรมในยุคดิจิทัล ผู้เขียน : นายดิฐพงศ์ ประเสริฐไพฑูรย์

การสื่อสารระหว่างวัฒนธรรมในยุคดิจิทัล โดย นายดิฐพงศ์ ประเสริฐไพฑูรย์

รูปภาพ1

ที่มา : https://www.elegantthemes.com/blog/resources/how-to-create-your-own-social-network-with-wordpres

          ในยุคดิจิทัลที่โลกออนไลน์เข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันเป็นอย่างมาก ผู้คนในประเทศไทยส่วนใหญ่ใช้ชีวิตในโลกออนไลน์มากกว่า 9 ชั่วโมงต่อวัน จากการศึกษาของ Global Digital 2018 สถิติการเก็บรวบรวมข้อมูลของ We Are Social และ Hootsuite  ในปี 2018 รูปแบบของสื่อสังคมออนไลน์ที่เป็นที่นิยมใช้มากที่สุดบนโลกจากการสำรวจพบว่า Facebook และ YouTube มีจำนวนผู้ใช้งานทั่วโลกเป็นอันดับ 1 และ 2 ตามลำดับ โดย Facebook มีประชากรผู้ใช้งานมากกว่า 2.147 พันล้านคน และ YouTube มีผู้ใช้งานและเป็นสมาชิกกว่า 1.5 พันล้าน ในผลการศึกษาชิ้นนี้ได้ระบุไว้ว่า คนไทยเข้าถึงอินเทอร์เน็ตหรือโลกออนไลน์ผ่านมือถือเป็นอันดับ 1 ของโลกเช่นเดียวกัน โดยระยะเวลาที่ใช้อินเทอร์เน็ตผ่านมือถือของคนไทยอยู่ที่ 4 ชั่วโมง 56 นาที
          ในบทความสารคดีชิ้นนี้ให้ความสนใจเกี่ยวกับเรื่อง “การสื่อสารระหว่างวัฒนธรรมในยุคดิจิทัล” ในรายการ The Ghost Radio ที่เป็นรายการออนไลน์ผ่านช่องทาง YouTube และ Application Joox (program สำหรับฟังเพลงออนไลน์ผ่านมือถือ โดยมีเรื่องเล่าผีจากรายการ The Ghost Radio ลงใน Application ดังกล่าว) โดยรายการผี (The Ghost Radio) เป็นช่องทางออนไลน์ที่เปิดให้ผู้ที่ชื่นชอบเรื่องราวเกี่ยวกับความลี้ลับและวิญญาณได้มาถ่ายทอดเรื่องราวของตนเองหรือคนที่รู้จักที่เคยได้ประสบพบเจอกับเรื่องราวเกี่ยวกับวิญญาณ โดยในเรื่องราวที่ถูกถ่ายทอดออกมานั้นล้วนมีความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาแฝงอยู่ในเรื่องราวเหล่านี้อยู่เกือบทุกเรื่อง โดยเรื่องเล่าถูกเล่าจากประสบการณ์ที่เกิดขึ้นทั่วทุกภูมิภาคทั่วประเทศ

                                                                                                  ภาพโลโก้รายการ The Ghost Radio
                                                                                             ที่มา: https://appadvice.com/app/the-ghost-radio/1065725051

          จากการศึกษาข้อมูลจากการฟังเรื่องเรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณในรายการผี พบว่ารายการผีส่วนใหญ่มักจะให้ความสำคัญในเรื่องของวัฒนธรรมท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องกับ “ความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธา” และมักจะถูกแฝงมาในการเล่าเรื่องผี โดยมักจะสอดแทรกความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาเข้ามาในเรื่องราวเหล่านั้น เพื่อให้เกิดความกลัวในการกระทำผิด เพราะผลของการกระทำผิดนั้นจะส่งผลต่อการดำเนินชีวิต ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการเจ็บป่วย อุบัติเหตุ อาการจิตเภท หรือกระทั่งถึงความตาย โดยจากการศึกษาข้อมูลส่วนใหญ่ พบว่าผู้เล่าเรื่องผี ได้มีการพยายามสอดแทรกเรื่องราวเกี่ยวกับวัฒนธรรมท้องถิ่นของตนเอง และจากสมมติฐานของผู้เขียน เชื่อว่าการสื่อสารเรื่องราวของวัฒนธรรมท้องถิ่นผ่านโลกดิจิทัลนี้ คือวิธีการหนึ่งของการสืบสานวัฒนธรรมท้องถิ่นของตนเองให้คงอยู่ต่อไปตามแนวทางความเชื่อของ ศาสนาและความศรัทธา
          โดยการศึกษานี้ผู้เขียนได้ให้ความสนใจในเรื่อง “การสื่อสารระหว่างวัฒนธรรมในยุคดิจิทัล” โดยใช้แนวคิดเรื่องการสื่อสารเป็นแนวคิดหลักในงานชิ้นนี้ โดยผู้เขียนได้แยกประเด็นการศึกษาออกเป็น 3 ประเด็นการศึกษาดังนี้ 1. ผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่น (Sender) 2. เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณ (Message) และ 3. รายการ The Ghost Radio (Channel)
          1. ผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่น (Sender) ซึ่งผู้เขียนได้ให้ความสำคัญกับผู้ถ่ายทอดในแง่มุมของผู้ส่งต่อวัฒนธรรมท้องถิ่น เพื่อให้วัฒนธรรมท้องถิ่นเหล่านั้นยังอยู่สืบต่อไปให้กับกลุ่มคนรุ่นหลังได้เข้าใจและรับรู้ และสิ่งสำคัญของผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่น ตามแนวคิดการสื่อสารคือ ผู้ส่งสารต้องมีความรู้เกี่ยวกับข้อมูลนั้น ๆ เป็นอย่างดี และสามารถปรับระดับข้อมูลนั้นให้เหมาะสมและง่ายต่อการรับรู้ของผู้รับสาร รวมไปถึงสังคมและวัฒนธรรมของผู้รับสารอีกด้วย โดยเรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณที่ถูกเล่าผ่านผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นนั้นจะถูกเรียบเรียงและทบทวนเป็นอย่างดี ก่อนที่จะนำมาถ่ายทอดผ่านโลกออนไลน์ โดยทั้งผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นเอง และผู้ดำเนินรายการที่ให้คำแนะนำก่อนที่จะเล่าเรื่องดังกล่าว และยังรวมไปถึงการที่ผู้ดำเนินรายการสรุปเรื่องราวเหล่านั้นระหว่างที่รับฟังเรื่องเล่านั้น ๆ ในโลกดิจิทัลอีกด้วย
          2. เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณ (Message) โดยเนื้อหาของสารนั้นมักจะมีเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อ ศาสนาและความศรัทธา ซึ่งเรื่องเล่าส่วนใหญ่ในรายการ The Ghost Radio นั้นมักจะมีความเกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมท้องถิ่นหรือเรื่องราวของท้องถิ่นนั้น ๆ แฝงอยู่ในเรื่องเล่าเสมอ เรื่องเล่าเหล่านี้จะถูกคัดเลือกมาจากผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นส่วนหนึ่ง และอีกส่วนหนึ่งถูกพิจารณาโดยผู้ดำเนินรายการ
          3. รายการ The Ghost Radio (Channel) ช่องทางการสื่อสารในยุคดิจิทัล รายการ The Ghost Radio ได้รับอิทธิพลแนวคิดมาจากรายการวิทยุในอดีต โดยผู้ก่อตั้งรายการเองก็พัฒนาตนเองจาก Old Media เข้าสู่ยุค New Media เปลี่ยนวิธีการออกอากาศมาอยู่ในโลกออนไลน์ โดยใช้พื้นที่ดิจิทัลอย่าง YouTube เป็นพื้นที่ในการออกอากาศรายการออนไลน์แต่ยังคงรูปแบบของรายการวิทยุ และในรายการ The Ghost Radio ได้นำเรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณนำเสนอลงในช่องทางออนไลน์อย่าง YouTube, Joox และFacebook โดยพื้นที่เหล่านี้คือพื้นที่บนโลกดิจิทัล ที่ทำให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณทั้งหลายถูกบันทึกไว้ในโลกดิจิทัลอย่างถาวร จนกว่าจะถูกลบโดยรายการหรือผู้ให้บริการพื้นที่ออนไลน์ลบสิ่งเหล่านั้นออกไป ทำให้พื้นที่ในโลกดิจิทัลนี้เอง เป็นพื้นที่แห่งการสืบทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นที่เกิดขึ้นใหม่ในยุคดิจิทัล (David Berlo, 1960)
          วัฒนธรรมท้องถิ่นจะสามารถสืบทอด สืบต่อ ไปยังรุ่นต่อ ๆ ไปได้ด้วยวิธีการเล่าผ่านเรื่องราวที่เกี่ยวกับวิญญาณในรายการผีออนไลน์ เพราะกลุ่มผู้รับสารนั้นจะมีระบบสังคมและวัฒนธรรมที่มีความเชื่อในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับวิญญาณเหมือน ๆ กัน จึงทำให้เกิดวัฒนธรรมท้องถิ่นในเรื่องความเชื่อ ศาสนาและความศรัทธาที่ส่งต่อไปยังกลุ่มผู้รับสารให้ยอมรับวัฒนธรรมเหล่านั้น และที่สำคัญไปกว่านั้นทักษะการสื่อสารของผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นเองนั้นจะถูกควบคุมด้วยผู้ดำเนินรายการที่จะช่วยทำให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณมีความสนุกและน่าฟัง และรวมไปถึงผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นเองนั้น หากในกลุ่มผู้ฟังมีความเชื่อถือหรือมีทัศนคติที่ดีต่อผู้ถ่ายทอดเรื่องราวก็จะทำให้วัฒนธรรมท้องถิ่นนั้นถูกพูดถึงและถูกถ่ายทอดซ้ำ ๆ ในโลกดิจิทัลต่อไปเรื่อย ๆ
          และอีกหนึ่งกรอบแนวคิดที่ผู้เขียนเลือกมาใช้ในการศึกษาบทความสารคดีชิ้นนี้ ว่าด้วยแนวคิดเรื่อง “การแพร่กระจาย” ของวัฒนธรรม (Cultural Diffusion) หมายถึงการกระจายตัวของแบบแผนทางวัฒนธรรมจากพื้นที่หนึ่งไปยังพื้นที่อื่น เช่น ภาษา การแต่งกาย ศาสนา เทคโนโลยี วัตถุสิ่งของ เครื่องมือเครื่องใช้ หรือความคิดความเชื่อ ในงานศึกษาชิ้นนี้ ผู้วิจัยมองว่าวัฒนธรรมท้องถิ่นได้ถูกแพร่กระจายไปยังโลกดิจิทัลผ่านวิธีการเล่าเรื่องเกี่ยวกับวิญญาณในรายการผีออนไลน์ (นฤพนธ์ ด้วงวิเศษ, ม.ป.ป.)
          ลีโอ โฟรบีเนียส เป็นผู้นำเสนอความคิดนี้ครั้งแรกในปี 1897 รูปแบบการแพร่กระจายทางวัฒนธรรมมี 5 ลักษณะ คือ 1. การแพร่จากที่หนึ่งไปยังที่อื่นโดยวัฒนธรรมในที่เดิมยังคงมีพลังและแพร่ออกไปมีพลังในที่อื่นด้วย 2. การแพร่แบบเปลี่ยนพื้นที่ โดยกลุ่มคนในวัฒนธรรมหนึ่งย้ายถิ่นอาศัยไปอยู่ในที่ใหม่ 3. การแพร่แบบลำดับชั้น เป็นการนำวัฒนธรรมของชนชั้นสูงแพร่ไปสู่ชนชั้นล่าง  4. การแพร่ผ่านบุคคล ซึ่งคน ๆ หนึ่งจะนำวัฒนธรรมติดตัวไปและเผยแพร่ไปสู่คนอีกคนหนึ่งแบบตัวต่อตัว และ 5. การแพร่แบบมีตัวกระตุ้น เป็นการแพร่วัฒนธรรมผ่านบางสิ่งบางอย่างหรืออาศัยความคิดบางอย่างเป็นเครื่องมือในการเผยแพร่
          1. การแพร่จากที่หนึ่งไปยังที่อื่น โดยวัฒนธรรมในที่เดิมยังคงมีพลังและแพร่ออกไปมีพลังในที่อื่นด้วย ในเรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณในรายการผีออนไลน์มักมาจากวัฒนธรรมของท้องถิ่นนั้น ๆ ที่ยังคงความเชื่อ ศาสนาและความศรัทธาในรูปแบบดั้งเดิม แต่ความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาเหล่านั้นแฝงไปด้วยเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับวิญญาณที่ทำให้เรื่องราวเหล่านั้นได้แพร่กระจายไปยังที่อื่น โดยจุดหลักของการแพร่กระจายคือ เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณ ส่วนในเรื่องของวัฒนธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ผูกติดมากับเรื่องราวที่ทำให้เรื่องราวเหล่านั้นให้ดูมีความสนใจมากยิ่งขึ้น
          2. การแพร่แบบเปลี่ยนพื้นที่ โดยกลุ่มคนในวัฒนธรรมหนึ่งย้ายถิ่นอาศัยไปอยู่ในที่ใหม่ เมื่อโลกเข้าสู่ยุคดิจิทัล โลกาภิวัตน์จึงเข้ามาย่อโลกให้เล็กลง ถิ่นที่อาศัยปัจจุบันของคนส่วนใหญ่จึงอยู่ในโลกออนไลน์ วัฒนธรรมท้องถิ่นจึงเปลี่ยนที่อยู่ของตนเองจากพื้นที่ในโลกจริง ไปอยู่ในพื้นที่ของโลกเสมือนจริงหรือโลกออนไลน์ เพราะกลุ่มคนที่ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นย้ายตัวตนของตนเองมาอยู่ในโลกออนไลน์ จึงนำวัฒนธรรมเหล่านั้นติดตัวมาด้วย และเริ่มถ่ายทอดวัฒนธรรมเพื่อให้วัฒนธรรมเหล่านั้นยังคงสืบทอดต่อไปอยู่เรื่อย ๆ
          3. การแพร่แบบลำดับชั้น เป็นการนำวัฒนธรรมของชนชั้นสูงแพร่ไปสู่ชนชั้นล่าง เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณในโลกดิจิทัลบางเรื่องเป็นเรื่องเล่าของกลุ่มผู้มีความใกล้ชิดกับวัฒนธรรมท้องถิ่นจากชนชั้นสูงในวัฒนธรรมเหล่านั้น เรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณบางเรื่องก็ถูกเก็บงำไว้มานาน และถูกนำมาถ่ายทอดจากคนที่อยู่ในกลุ่มวัฒนธรรมท้องถิ่นชั้นสูงถ่ายทอดไปยังทุกกลุ่มวัฒนธรรมที่มีความหลากหลาย
          4. การแพร่ผ่านบุคคล ซึ่งคน ๆ หนึ่งจะนำวัฒนธรรมติดตัวไปและเผยแพร่สู่คนอีกคนหนึ่งแบบตัวต่อตัว ผู้ถ่ายทอดวัฒนธรรมท้องถิ่นแต่ละคนมักจะรับเอาวัฒนธรรมท้องถิ่นจากคนอื่นมาในลักษณะตัวต่อตัวเช่นเดียวกัน ในหลาย ๆ เรื่องเล่าที่เกี่ยวกับวิญญาณ ผู้ถ่ายทอดมักบอกว่าได้รับฟังมาจากผู้เฒ่าผู้แก่หรือคนวงในที่อยู่ในพื้นที่ของวัฒนธรรมเหล่านั้น และนำมาเล่าต่อในรายการผีออนไลน์ นอกจากนั้นเองผู้ถ่ายทอดบางคนก็เป็นผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์ของวัฒนธรรมท้องถิ่นเหล่านั้นและนำเรื่องราวเหล่านั้นมาเผยแพร่สู่ผู้ดำเนินรายการก่อน แล้ววัฒนธรรมท้องถิ่นเหล่านั้นจึงจะถูกหยิบยกมาถ่ายทอดลงในรายการผีออนไลน์
          5. การแพร่แบบมีตัวกระตุ้น เป็นการแพร่วัฒนธรรมผ่านบางสิ่งบางอย่างหรืออาศัยความคิดบางอย่างเป็นเครื่องมือในการเผยแพร่วัฒนธรรม ซึ่งรายการผีนั้นเป็นเหมือนเครื่องมือบางอย่างที่ทำให้เกิดการเผยแพร่วัฒนธรรมท้องถิ่น โดยใช้ความคิดเรื่องภูตผีวิญญาณมาเป็นเครื่องมือในการเผยแพร่วัฒนธรรมท้องถิ่นนั้น ๆ อาจกล่าวได้ว่า รูปแบบการเผยแพร่วัฒนธรรมท้องถิ่นในยุคดิจิทัลนั้น มีรูปแบบและวิธีในการเผยแพร่ที่ทันสมัยมากยิ่งขึ้น และทำให้วัฒนธรรมท้องถิ่นเหล่านั้นสามารถเข้าถึงกลุ่มผู้รับสารได้เป็นอย่างดี ที่สำคัญวัฒนธรรมเหล่านั้นได้ถูกบันทึกลงในโลกออนไลน์อย่างถาวรด้วยเช่นกัน
          สรุปผลการศึกษา : รายการผีออนไลน์ เป็นพื้นที่เปิดให้เกิดการสืบสานวัฒนธรรมท้องถิ่นโดยจุดร่วมของวัฒนธรรมท้องถิ่นที่เห็นได้ชัดเจนคือ วัฒนธรรมเหล่านี้จะมีความเชื่อเรื่องภูตผีและวิญญาณเช่นเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นวัฒนธรรมท้องถิ่นภาคเหนือ ภาคกลาง ภาคอีสานและภาคใต้ ล้วนแล้วแต่ให้ความสำคัญกับวิญญาณเป็นหลัก ช่องทางนี้จึงเปรียบเสมือนตำราออนไลน์ที่หากใครต้องการที่จะศึกษาวัฒนธรรมท้องถิ่นใด ๆ ที่มีความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาในท้องถิ่นนั้น ๆ เกี่ยวข้องกับวิญญาณว่าเป็นไปในทิศทางไหน สามารถเลือกช่องทางนี้ในการถ่ายทอดและเก็บข้อมูลได้
          สรุปจุดร่วมของวัฒนธรรมท้องถิ่นในโลกออนไลน์คือความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาในเรื่องวิญญาณ ที่วัฒนธรรมท้องถิ่นนั้น ๆ มองข้ามไป แต่เมื่อมีพื้นที่ที่สามารถให้นำเรื่องราวัฒนธรรมท้องถิ่นของตนเองมาถ่ายทอด ก็พบว่าในแต่ละท้องถิ่นนั้นมีความคล้ายคลึงกันในเรื่องความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธา จนกลายเป็นเนื้อเดียวกัน พื้นที่ในโลกออนไลน์เป็นพื้นที่ที่ทำให้เกิดการสร้างอำนาจต่อรองของวัฒนธรรมท้องถิ่นให้คงอยู่่ต่อไปในวัฒนธรรมกระแสหลักของยุคดิจิทัล เป็นพื้นที่ที่ให้วัฒนธรรมท้องถิ่นมีตัวตนของตนเอง และนำเสนอตนเองต่อกลุ่มวัฒนธรรมอื่น ๆ เป็นพื้นที่ที่ทำให้ได้แบ่งปังแนวคิดเรื่องความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาร่วมกัน โดยปราศจากความขัดแย้งใด ๆ เป็นพื้นที่ของการเคารพวัฒนธรรมท้องถิ่นที่แตกต่างกัน แต่อยู่รวมกันในระบบความเชื่อ ศาสนา และความศรัทธาเดียวกัน
          ข้อเสนอแนะ : พื้นที่ออนไลน์เป็นพื้นที่สาธารณะในการให้วัฒนธรรมท้องถิ่นได้แสดงตัวตนของตนเองออกมา ผ่านกฎระเบียบอะไรบางอย่างที่ถูกตั้งขึ้นบนบรรทัดฐานของพื้นที่นั้น ๆ ดังนั้นการต่อยอดจากการศึกษาดังกล่าว คือการที่ทำให้พื้นที่สาธารณะเหล่านี้เป็นพื้นที่แสดงอัตลักษณ์ของวัฒนธรรมท้องถิ่นในแต่ละท้องถิ่นด้วยวิธีการต่าง ๆ ที่ทำให้วัฒนธรรมเหล่านั้นยังคงอยู่ และสืบทอดต่อไปให้รุ่นหลัง ๆ ได้เรียนรู้และเข้าใจ โดยใช้กรณีศึกษาเรื่องเล่าเกี่ยวกับวิญญาณเป็นต้นแบบในการหาจุดร่วมของวัฒนธรรมท้องถิ่นหลาย ๆ วัฒนธรรมเข้าด้วยกัน เพื่อให้เกิดรูปแบบของความหลากหลายทางวัฒนธรรมบนโลกออนไลน์ได้อย่างสันติ

รูปภาพ3

นายดิฐพงศ์ ประเสริฐไพฑูรย์  ปัจจุบันเป็นนักวิชาการด้านสื่อ อาจารย์พิเศษ และนักศึกษาปริญญาเอก สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล ความเชี่ยวชาญ การสื่อสาร วัฒนธรรมร่วมสมัย สังคมวิทยาและมานุษยวิทยา เพศสภาวะ